Κάντε κράτηση τώρα Το De Stijl εξηγείται μέσα από ένα σπίτι στην Ουτρέχτη
Βασικά χρώματα, ευθείες γραμμές και επίπεδα που δεν αγγίζουν ποτέ ακριβώς. Τι πίστευε το ολλανδικό κίνημα, και πού να εντοπίσετε κάθε ιδέα στο Rietveld Schröder House.
Αν γνωρίζετε έναν πίνακα του Piet Mondrian, γνωρίζετε ήδη την εμφάνιση του De Stijl: μαύρες γραμμές σε λευκό φόντο και μερικά τετράγωνα σε κόκκινο, κίτρινο και μπλε. Το μουσείο που διαχειρίζεται το Rietveld Schröder House το περιγράφει σαν έναν πίνακα του Mondrian που πήδηξε στην τρίτη διάσταση. Αυτή είναι μια καλή πρώτη εντύπωση, αλλά το σπίτι είναι πιο ενδιαφέρον από έναν πίνακα που έγινε συμπαγής. Δείχνει τι συνέβη όταν οι ιδέες μιας μικρής ομάδας Ολλανδών καλλιτεχνών για το χρώμα, τη γραμμή και τον χώρο εφαρμόστηκαν στην καθημερινή ζωή μιας πραγματικής οικογένειας. Αυτός ο οδηγός εξηγεί αυτές τις ιδέες με απλά λόγια και στη συνέχεια υποδεικνύει πού μπορείτε να δείτε την καθεμία, από το πεζοδρόμιο και από το εσωτερικό.
Τι ήταν το De Stijl
Το De Stijl, που στα ολλανδικά σημαίνει «Το Στιλ», ήταν ένα καλλιτεχνικό κίνημα που ιδρύθηκε στην Ολλανδία το 1917. Οργανωτής του ήταν ο ζωγράφος, συγγραφέας και κριτικός Theo van Doesburg, και De Stijl ήταν επίσης το όνομα του περιοδικού που εξέδιδε για να διαδώσει τις ιδέες της ομάδας. Μέλη του ήταν οι ζωγράφοι Piet Mondrian, Vilmos Huszár και Bart van der Leck, οι αρχιτέκτονες J. J. P. Oud και Jan Wils, ο γλύπτης Georges Vantongerloo και, από τα πρώτα του χρόνια, ένας κατασκευαστής επίπλων από την Ουτρέχτη, ο Gerrit Rietveld.
Οι Κάτω Χώρες παρέμειναν ουδέτερες στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και οι καλλιτέχνες τους αποκόπηκαν από το Παρίσι, που ήταν τότε το κέντρο του καλλιτεχνικού κόσμου. Μέσα σε αυτή την απομόνωση, οι καλλιτέχνες του De Stijl επιδίωξαν να βρουν μια νέα οπτική γλώσσα που θα ήταν καθολική και όχι προσωπική: όχι μια εικόνα ενός δέντρου ή ενός προσώπου, αλλά μια τάξη γραμμών, επιπέδων και χρωμάτων που οποιοσδήποτε θα μπορούσε να διαβάσει.
Δεν ήταν ποτέ μια στενά δεμένη ομάδα. Τα μέλη έρχονταν και έφευγαν, μεγάλο μέρος της συζήτησης γινόταν μέσω επιστολών και μερικά από αυτά δεν συναντήθηκαν ποτέ· λέγεται ότι ο Mondrian και ο Rietveld δεν συναντήθηκαν ποτέ αυτοπροσώπως. Το κίνημα ουσιαστικά έληξε με τον θάνατο του van Doesburg το 1931, αλλά οι ιδέες του συνεχίστηκαν στο έργο των μελών του και στη μοντέρνα αρχιτεκτονική ευρύτερα.
Οι κανόνες, με απλά λόγια
Ο Mondrian ονόμασε τη θεωρία πίσω από το κίνημα Nieuwe Beelding, που συνήθως μεταφράζεται ως Νεοπλαστικισμός. Απογυμνωμένη, κατέληξε σε μια χούφτα κανόνες.
Χρησιμοποιήστε μόνο ευθείες γραμμές, οριζόντιες και κάθετες. Χρησιμοποιήστε ορθογώνια και τετράγωνα, όχι καμπύλες. Περιορίστε το χρώμα στα τρία βασικά, κόκκινο, κίτρινο και μπλε, συν τα τρία μη-χρώματα, μαύρο, λευκό και γκρι. Αποφύγετε τη συμμετρία και βρείτε την ισορροπία αντ' αυτού αντιπαραθέτοντας στοιχεία μεταξύ τους: μια μακριά οριζόντια απέναντι σε μια κοντή κάθετη, ένα μεγάλο λευκό επίπεδο απέναντι σε ένα μικρό κόκκινο τετράγωνο.
Μια περαιτέρω ιδέα είχε τη μεγαλύτερη σημασία για τα έπιπλα και τα κτίρια. Σε πολλά από τα τρισδιάστατα έργα της ομάδας, οι γραμμές και τα επίπεδα τοποθετούνται σε στρώματα που δεν τέμνονται, ώστε κάθε στοιχείο να διατηρεί τη δική του ταυτότητα αντί να εξαφανίζεται μέσα σε μια συμπαγή μάζα. Μια σανίδα περνά μπροστά από μια άλλη σανίδα· ένας τοίχος σταματά πριν από τη γωνία· ένα δοκάρι συνεχίζει πέρα από το σημείο όπου κανονικά θα τελείωνε.
Γύρω στο 1924 ο van Doesburg πρόσθεσε διαγώνιες γραμμές στο δικό του έργο υπό μια θεωρία που ονόμασε Ελεμενταρισμό, και ο Mondrian διέκοψε τις σχέσεις του με την ομάδα εξαιτίας αυτού. Το Rietveld Schröder House χτίστηκε ακριβώς εκείνο το έτος και παραμένει πιστό στο οριζόντιο και το κάθετο.
Γιατί αυτό το σπίτι είναι το κτίριο του κινήματος
Πολλά κτίρια επηρεάστηκαν από το De Stijl, μεταξύ των οποίων το έργο του J. J. P. Oud στο Ρότερνταμ και τα εσωτερικά της Aubette στο Στρασβούργο. Το Rietveld Schröder House περιγράφεται συνήθως ως το μοναδικό κτίριο που δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου σύμφωνα με τις αρχές του. Όταν η UNESCO το πρόσθεσε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 2000, η επιτροπή το χαρακτήρισε εικονίδιο του Μοντέρνου Κινήματος και εξαιρετική έκφραση των ιδεών που ανέπτυξε το De Stijl.
Υπάρχει μια ειρωνεία εδώ. Ο Rietveld δεν συμπεριέλαβε τα άλλα μέλη του κινήματος, μεταξύ των οποίων τον van Doesburg, στον σχεδιασμό του· το έφτιαξαν ο Rietveld και η Truus Schröder μαζί. Το σπίτι έγινε ορόσημο του De Stijl επειδή το περιοδικό De Stijl το δημοσίευσε, τέσσερις φορές, με τα ονόματα και των δύο δίπλα στις φωτογραφίες.
Διαβάζοντας τις προσόψεις
Σταθείτε στην Prins Hendriklaan και κοιτάξτε το σπίτι ως κολάζ παρά ως κουτί. Οι τοίχοι είναι επίπεδες επιφάνειες σε λευκό και αρκετές αποχρώσεις του γκρι. Τα κουφώματα των παραθύρων και των θυρών είναι μαύρα. Και εδώ κι εκεί εμφανίζεται μια λεπτή γραμμή χρώματος: ένα κίτρινο δοκάρι που ανεβαίνει σε όλο το ύψος του σπιτιού, κόκκινες και μπλε ράβδοι στα πάνω παράθυρα.
Τώρα κοιτάξτε τις άκρες. Τα επίπεδα είναι σκόπιμα αποκολλημένα μεταξύ τους και μοιάζουν να γλιστρούν το ένα δίπλα στο άλλο, έτσι ώστε ο ένας τοίχος προεξέχει πέρα από τον επόμενο και μια πλάκα στέγης κρέμεται πάνω από τη γωνία. Αυτή η ολίσθηση των επιπέδων είναι που δημιουργεί χώρο για τα μπαλκόνια, και είναι ο λόγος που το σπίτι δεν διαβάζεται ποτέ ως ένα ενιαίο βαρύ ογκόλιθο. Ο αρχιτέκτονας προσπαθούσε να αποφύγει ακριβώς αυτή την εντύπωση συμπαγούς μάζας.
Προσέξτε, επίσης, πόσο λίγο νοιάζεται το σπίτι για τον γείτονά του. Μοιράζεται τοίχο με το τελευταίο σπίτι μιας σειράς από τούβλα, αλλά δεν κάνει καμία προσπάθεια να ταιριάξει μαζί του σε ύψος, υλικό ή στυλ. Η αντίθεση είναι μέρος του νοήματος.
Το χρώμα είναι λειτουργικό, όχι διακοσμητικό
Θα ήταν εύκολο να σκεφτεί κανείς ότι τα χρώματα απλώς εφαρμόζονται για εντυπωσιασμό. Στις προσόψεις, όμως, επιλέχθηκαν για να ενισχύσουν την αίσθηση των επιπέδων και των γραμμών, την πλαστικότητα του κτιρίου: λευκό και γκρι για τις επιφάνειες, μαύρο για τα κουφώματα, και τα βασικά χρώματα μόνο για τα γραμμικά στοιχεία. Το χρώμα σας λέει πώς είναι συναρμολογημένο το σπίτι.
Η ίδια λογική συνεχίζεται στο εσωτερικό. Η ίδια παλέτα και τα ίδια επίπεδα συνεχίζουν από έξω προς τα μέσα, ώστε να υπάρχει ελάχιστη διάκριση μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού. Ακόμη και τα παράθυρα ακολουθούν τον κανόνα: είναι αρθρωτά ώστε να ανοίγουν μόνο στις 90 μοίρες ως προς τον τοίχο, κάτι που διατηρεί τις καθαρές ορθές γωνίες μεταξύ των επιπέδων άθικτες ακόμη και όταν το σπίτι είναι ανοιχτό στον κήπο.
Μέσα: χώρος αντί για δωμάτια
Το ισόγειο είναι το πιο συμβατικό τμήμα, με δωμάτια διατεταγμένα γύρω από μια κεντρική σκάλα, όπως περίπου σε άλλα σπίτια της εποχής. Το ριζοσπαστικό τμήμα είναι στον πάνω όροφο, και εκεί είναι που οι ιδέες του De Stijl για τον χώρο παρά για το χρώμα αναδεικνύονται.
Αντί για ένα σταθερό σύνολο δωματίων, ο πάνω όροφος είναι μια μεταβλητή ανοιχτή ζώνη. Συρόμενα και περιστρεφόμενα πάνελ τον χωρίζουν σε υπνοδωμάτια, ένα μπάνιο και ένα σαλόνι, ή διπλώνουν αφήνοντας έναν ενιαίο ανοιχτό χώρο, με πολλές ενδιάμεσες καταστάσεις. Ένας τοίχος δεν είναι πλέον μια μόνιμη γραμμή σε ένα σχέδιο· είναι ένα επίπεδο που μπορεί να μετακινηθεί. Αυτό είναι το μη τεμνόμενο, ανεξάρτητο στοιχείο μιας καρέκλας De Stijl, εφαρμοσμένο σε έναν ολόκληρο όροφο ενός σπιτιού.
Προσέξτε το γωνιακό παράθυρο στον επάνω όροφο, το οποίο ένα μέλος του προσωπικού θα σας δείξει σε λειτουργία. Όπως και τα άλλα παράθυρα, είναι σχεδιασμένο γύρω από τις ίδιες ορθές γωνίες με την πρόσοψη, και είναι ένα από τα σημεία όπου το μέσα και το έξω έρχονται πιο κοντά.
Η καρέκλα που ήρθε πρώτη
Πριν από το σπίτι, ο Rietveld είχε ήδη μετατρέψει τις ιδέες του De Stijl σε αντικείμενο. Η Κόκκινη και Μπλε Καρέκλα του, που κατασκευάστηκε για πρώτη φορά γύρω στο 1917 και 1918, είναι ένας σκελετός από ξεχωριστά ξύλινα μέρη, καθένα με τη δική του θέση, και βάφτηκε στα βασικά του χρώματα στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Κάθε σανίδα και κάθε πηχάκι παραμένει διακριτό, επικαλύπτοντας αντί να συγχωνεύεται, ακριβώς όπως θα έκαναν οι τοίχοι του σπιτιού λίγα χρόνια αργότερα.
Η σύγκριση είναι άμεση: όπως η καρέκλα, κάθε στοιχείο του σπιτιού έχει τη δική του μορφή, θέση και χρώμα. Το να δείτε πρώτα τις καρέκλες του Rietveld, στο Centraal Museum στο κέντρο της πόλης, είναι ένας καλός τρόπος να εκπαιδεύσετε το μάτι σας πριν επισκεφθείτε το σπίτι, ή να επιβεβαιώσετε αυτά που είδατε μετά.
Χτισμένο από συνηθισμένα υλικά
Παρά την αφηρημένη του εμφάνιση, το σπίτι χτίστηκε με πρακτικούς συμβιβασμούς. Ο Rietveld ήθελε αρχικά να το χτίσει από μπετόν, αλλά για ένα τόσο μικρό κτίριο αυτό αποδείχθηκε πολύ ακριβό. Τελικά μόνο τα θεμέλια και τα μπαλκόνια ήταν από μπετόν. Οι τοίχοι είναι από τούβλο και σοβά, τα δάπεδα, τα κουφώματα των παραθύρων και οι πόρτες είναι από ξύλο, και χαλύβδινα δοκάρια βοηθούν στη στήριξη της κατασκευής. Οι επίπεδες, λείες επιφάνειες είναι ένα φινίρισμα πάνω σε μια αρκετά παραδοσιακή κατασκευή.
Πώς να παρατηρείτε κατά την επίσκεψή σας
Η πολυμεσική ξενάγηση ξεκινά έξω, και αξίζει να αφιερώσετε χρόνο εκεί. Εντοπίστε μια οριζόντια γραμμή και ακολουθήστε την κατά μήκος της πρόσοψης μέχρι να σταματήσει. Βρείτε κάθε γραμμή χρώματος και αναρωτηθείτε τι κάνει: σηματοδοτεί έναν στύλο, ένα πλαίσιο, μια άκρη. Μετρήστε τα επίπεδα στη γωνία όπου προεξέχει η πλάκα της οροφής.
Μέσα, σταθείτε στη μέση του επάνω ορόφου και φανταστείτε τα πάνελ κλειστά, και μετά ανοιχτά. Ζητήστε από το προσωπικό να σας δείξει πώς κινείται ένα πάνελ αντί να το αγγίξετε εσείς, καθώς σχεδόν τα πάντα είναι αυθεντικά και εύθραυστα. Και όταν κατεβείτε πάλι κάτω, κοιτάξτε έξω από τα παράθυρα την πολυκατοικία απέναντι στον δρόμο στην Erasmuslaan, την οποία σχεδίασαν μαζί ο Rietveld και η Schröder λίγα χρόνια αργότερα.
Ένα σύντομο γλωσσάρι
Νεοπλαστικισμός: η ονομασία του Mondrian για τη θεωρία πίσω από το De Stijl, βασισμένη σε ευθείες γραμμές και βασικά χρώματα. Μη-χρώματα: ο όρος του κινήματος για το μαύρο, το λευκό και το γκρι. Ελεμενταρισμός: η μεταγενέστερη παραλλαγή του van Doesburg, που επέτρεπε διαγώνιες. Επίπεδο: μια επίπεδη επιφάνεια, αντιμετωπιζόμενη ως ανεξάρτητο στοιχείο και όχι ως μία πλευρά ενός κουτιού.
Πώς ταξίδεψε το De Stijl
Το De Stijl ήταν ένα μικρό κίνημα, αλλά οι ιδέες του ταξίδεψαν πολύ μακριά. Η ομάδα είχε στενούς δεσμούς με την ευρύτερη ευρωπαϊκή πρωτοπορία, και το περιοδικό της ανέφερε στο εξώφυλλό του πόλεις από το Leiden έως το Παρίσι, το Ανόβερο, το Brno, τη Βιέννη και τη Βαρσοβία. Το 1923 ο Walter Gropius κάλεσε τον Rietveld να εκθέσει στο Bauhaus στη Γερμανία, και οι ιδέες του κινήματος τροφοδότησαν τόσο το Bauhaus όσο και το Διεθνές Στιλ της μοντέρνας αρχιτεκτονικής που ακολούθησε.
Ο Mies van der Rohe ήταν ανάμεσα στους αρχιτέκτονες που υιοθέτησαν τις αρχές του, και η επιρροή του μπορεί να ανιχνευθεί μέχρι το Eames House στην Καλιφόρνια. Το 1951 ο ίδιος ο Rietveld σχεδίασε μια μεγάλη αναδρομική έκθεση για το De Stijl, που παρουσιάστηκε στο Άμστερνταμ, στη Βενετία και στη Νέα Υόρκη, και η οποία αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον για το κίνημα και για το έργο του ίδιου.
Το Rietveld Schröder House βρίσκεται στην αρχή αυτής της ιστορίας. Όταν στέκεστε μπροστά του, αντικρίζετε μια ιδέα για γραμμές, επίπεδα και ανοιχτό χώρο που διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό την αρχιτεκτονική του εικοστού αιώνα, χτισμένη στις διαστάσεις του σπιτιού μιας οικογένειας.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι το Rietveld Schröder House κτίριο του De Stijl;
Ναι, και συνήθως περιγράφεται ως το μοναδικό κτίριο που κατασκευάστηκε εξ ολοκλήρου σύμφωνα με τις αρχές του De Stijl. Ο Rietveld το έχτισε μαζί με την Truus Schröder το 1924, και εμφανίστηκε τέσσερις φορές στο περιοδικό του κινήματος.
Γιατί χρησιμοποιούνται μόνο το κόκκινο, το κίτρινο και το μπλε;
Το De Stijl περιόρισε το χρώμα στα τρία βασικά χρώματα συν το μαύρο, το λευκό και το γκρι. Στο σπίτι τα βασικά χρώματα εμφανίζονται μόνο σε λεπτά γραμμικά στοιχεία, ενώ το λευκό και το γκρι καλύπτουν τους τοίχους και το μαύρο σημαδεύει τα πλαίσια.
Σχεδίασε ο Mondrian το σπίτι;
Όχι. Το σπίτι είναι των Gerrit Rietveld και Truus Schröder. Ο Mondrian ήταν ο κορυφαίος ζωγράφος του De Stijl, και το μουσείο συγκρίνει το σπίτι με έναν από τους πίνακές του σε τρεις διαστάσεις.
Πού μπορώ να δω τα έπιπλα του Rietveld στην Ουτρέχτη;
Το Centraal Museum στην Ουτρέχτη διαθέτει τη μεγαλύτερη συλλογή Rietveld στον κόσμο, και η μόνιμη συλλογή του παρουσιάζει πάντα καρέκλες, σχέδια και μακέτες του Rietveld. Απαιτείται ξεχωριστό εισιτήριο.