Gerrit Rietveld και Truus Schröder: ποιοι έχτισαν το σπίτι, και γιατί

Ένας κατασκευαστής επίπλων από την Ουτρέχτη

Ο Gerrit Rietveld γεννήθηκε στην Ουτρέχτη το 1888, γιος ενός κατασκευαστή επίπλων. Άφησε το σχολείο νωρίς για να δουλέψει στο εργαστήριο του πατέρα του, σπούδασε σχέδιο σε απογευματινά μαθήματα και έμαθε μόνος του να ζωγραφίζει και να φτιάχνει μακέτες. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1910 είχε το δικό του εργαστήριο επίπλων και σχεδίαζε καρέκλες που δεν έμοιαζαν με τίποτα άλλο στη χώρα.

Η πιο γνωστή από αυτές είναι η Κόκκινη και Μπλε Καρέκλα. Ο Rietveld την κατασκεύασε για πρώτη φορά γύρω στο 1917 και 1918 ως σκελετό από απλές ξύλινες σανίδες και πήχεις, με κάθε κομμάτι χωριστά από τα διπλανά του. Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 τη ζωγράφισε μαύρη με κόκκινες, μπλε και κίτρινες πινελιές, και έγινε ένα από τα καθοριστικά αντικείμενα του De Stijl, του ολλανδικού καλλιτεχνικού κινήματος στο οποίο ο Rietveld εντάχθηκε στα πρώτα του χρόνια. Όταν γνώρισε την Truus Schröder, ωστόσο, δεν ήταν ακόμη αρχιτέκτονας. Το σπίτι στην Prins Hendriklaan θα τον έκανε.

Η Truus Schröder πριν από το σπίτι

Η Truus Schröder μεγάλωσε σε μια εύπορη καθολική οικογένεια· ο πατέρας της ασχολούνταν με το εμπόριο υφασμάτων. Ως νέα γυναίκα πέρασε λίγους μήνες σπουδάζοντας στο Λονδίνο και το Ανόβερο, και από νωρίς την τράβηξαν οι μοντέρνες ιδέες, θαυμάζοντας αρχιτέκτονες όπως ο Berlage και θέλοντας μια ζωή πέρα από τις συμβάσεις.

Το 1911 παντρεύτηκε τον Frits Schröder, δικηγόρο και γιο μιας από τις επαγγελματικές γνωριμίες του πατέρα της. Της είχε υποσχεθεί ελευθερία: ότι θα μπορούσε να σπουδάσει και να ακολουθήσει καριέρα, και ότι δεν ήθελε παιδιά. Απέκτησαν τρία, έναν γιο και δύο κόρες, και αργότερα εκείνη συνόψισε τον γάμο πικρά, λέγοντας ότι της είχε υποσχεθεί τα πάντα και δεν κράτησε τίποτα. Η οικογένεια ζούσε σε ένα μεγάλο, κλασικά επιπλωμένο διαμέρισμα στη Biltstraat στην Ουτρέχτη, όπου ο Frits είχε και τα γραφεία του.

Ένα γραφείο που παραδόθηκε το 1911

Οι δύο γνωρίστηκαν για πρώτη φορά εκείνη τη χρονιά, το 1911, όταν ο νεαρός Rietveld ήρθε στη Biltstraat για να παραδώσει ένα γραφείο φτιαγμένο στο εργαστήριο του πατέρα του. Και οι δύο παντρεύτηκαν άλλους εκείνη τη χρονιά, αλλά κράτησαν επαφή.

Μια δεκαετία αργότερα, το 1921, η Schröder ζήτησε από τον Rietveld να αναδιαμορφώσει ένα δωμάτιο του διαμερίσματος στη Biltstraat για εκείνη. Το αποκαλούσε το δωμάτιό της με τα όμορφα γκρι, και οι φίλοι της θεωρούσαν τη λιτότητά του κατώτερη της θέσης της. Εκείνη ήταν ενθουσιασμένη. Με τα δικά της λόγια, ο Rietveld της έδωσε το φάρμακο που την έκανε να τολμήσει να ζήσει: να εκτιμάς ό,τι βιώνουν οι αισθήσεις, να είσαι στοιχειώδης, να νοιάζεσαι για την ποιότητα παρά για την ποσότητα.

Γιατί ήθελε ένα νέο σπίτι

Ο Frits Schröder πέθανε το 1923, αφήνοντας την Truus χήρα στα μέσα της τριανταφυλλιάς της με τρία μικρά παιδιά. Αποφάσισε να φύγει από τη Biltstraat και ζήτησε από τον Rietveld να χτίσει ένα νέο σπίτι για εκείνη και τα παιδιά στα τότε όρια της Ουτρέχτης, στο τέλος μιας σειράς πλίθινων σπιτιών στην Prins Hendriklaan.

Ήρθε στην ανάθεση με σταθερές ιδέες. Ήθελε ένα σπίτι με όσο το δυνατόν λιγότερους τοίχους, ανοιχτό στο φως και στο εξωτερικό, απαλλαγμένο από την τυπικότητα των δωματίων στα οποία είχε ζήσει μέχρι τότε. Εκείνη και ο Rietveld πίστευαν και οι δύο σε έναν πιο έντιμο, λιγότερο ιεραρχικό τρόπο ζωής, και το σπίτι σχεδιάστηκε για να τον καταστήσει εφικτό, όχι απλώς για να φαίνεται μοντέρνο.

Ποιος σχεδίασε τι

Ο Rietveld σχεδίασε τα πρώτα προσχέδια. Η Schröder δεν έμεινε ικανοποιημένη από το πρώτο σκίτσο, και το σπίτι που χτίστηκε προέκυψε από μια μακρά συνεργασία μεταξύ τους. Το μουσείο δηλώνει τώρα ανοιχτά ότι εκείνη έπαιξε μεγαλύτερο ρόλο από ό,τι αναγνωριζόταν για πολλά χρόνια. Όταν το σπίτι εμφανίστηκε στο περιοδικό De Stijl, εμφανίστηκε τέσσερις φορές, και τα δύο ονόματα αναγράφονταν δίπλα στις φωτογραφίες. Η Schröder καταγράφηκε αργότερα ως μέλος του κινήματος η ίδια.

Όταν τη ρώτησαν ποιος ήταν υπεύθυνος για ποιο μέρος, η Schröder πρόσφερε μια παρομοίωση: το σπίτι ήταν το παιδί τους, και με ένα παιδί δεν ρωτάς ποιος έφτιαξε ποιο κομμάτι. Η κόρη της Han θυμόταν τη μητέρα της να το διατυπώνει ακόμη πιο λακωνικά: ένα συν ένα κάνει ένα. Ο Rietveld, έλεγε, ξεκινούσε από το πείραμα και εκείνη κρατούσε τη θεωρία.

Το πιο ξεκάθαρο παράδειγμα της επιρροής της βρίσκεται στον επάνω όροφο. Ο Rietveld θα άφηνε τον επάνω όροφο ως έναν ενιαίο ανοιχτό χώρο. Η Schröder ήθελε να μπορεί να τον χρησιμοποιεί είτε ανοιχτό είτε χωρισμένο, ανάλογα με την ώρα της ημέρας και τις ανάγκες της οικογένειας, και η απάντηση ήταν το περίφημο σύστημα συρόμενων και περιστρεφόμενων πάνελ. Για να περάσει ο σχεδιασμός τους οικοδομικούς κανονισμούς, ο επάνω όροφος περιγράφηκε στα σχέδια ως σοφίτα.

Ένα σπίτι που σόκαρε τη γειτονιά

Η Truus Schröder μετακόμισε με τον Binnert, τη Marjan και τη Han τον Ιανουάριο του 1925. Έμεναν κυρίως στον επάνω όροφο: ανοιχτό και γεμάτο φως κατά τη διάρκεια της ημέρας, χωρισμένο σε ξεχωριστά υπνοδωμάτια τη νύχτα, όταν τα πάνελ έκλειναν συρόμενα.

Οι γείτονες ήταν δύσπιστοι, για να το θέσουμε ήπια. Να ένα σπίτι με πολύ μεγάλα παράθυρα και χωρίς κουρτίνες, η ζωή του ορατή από τον δρόμο. Ο γιος της Binnert το περιέγραψε αργότερα ως ένα χαστούκι στην ευυπόληπτη ολλανδική κοινωνία. Η περιέργεια νίκησε στο τέλος. Τόσοι πολλοί άνθρωποι έρχονταν να δουν το λεγόμενο τρελό σπίτι, που τελικά τοποθετήθηκε μια πινακίδα στην είσοδο, και η Schröder, που εκτιμούσε την ιδιωτικότητά της, άφηνε ακόμη πολλούς επισκέπτες να ρίξουν μια γρήγορη ματιά στο εσωτερικό.

Η Schröder και ο Rietveld, αρχιτέκτονες

Το σπίτι ήταν επίσης γραφείο. Η Schröder και ο Rietveld ίδρυσαν το κοινό τους γραφείο στο ισόγειο, και ήταν καταγεγραμμένοι στον τηλεφωνικό κατάλογο με το πατρικό της όνομα και το δικό του. Μαζί σχεδίασαν εσωτερικούς χώρους, συμπεριλαμβανομένου του καθιστικού της αδελφής και του γαμπρού της Schröder στο Άμστερνταμ, και σπίτια για πελάτες στην επαρχία της Ουτρέχτης. Σχεδίασαν ακόμη και τη θέα από τα παράθυρά της: το συγκρότημα διαμερισμάτων στην Erasmuslaan, απέναντι στον δρόμο, που χτίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930.

Το σπίτι τράβηξε γρήγορα διεθνή προσοχή ως αρχιτεκτονικό ορόσημο του De Stijl, αν και ο Rietveld δεν είχε εμπλέξει τα άλλα μέλη του κινήματος, συμπεριλαμβανομένου του ιδρυτή του Theo van Doesburg, στην κατασκευή του. Για τον Rietveld, οι αναθέσεις έρχονταν αργά στην αρχή. Έγραψε ότι μια αληθινή δημιουργία έρχεται πάντα σε σύγκρουση με τις απαιτήσεις της εποχής που προηγείται.

Ένα σπίτι που άλλαζε μαζί της

Η Schröder έζησε στο σπίτι σε πολλά στάδια της ζωής της, και το σπίτι άλλαζε μαζί της. Προστέθηκε ένας όροφος στην κορυφή, η κουζίνα μετακινήθηκε, και δωμάτια μετατράπηκαν ώστε να μπορούν να ενοικιαστούν. Όταν τα δύο μεγαλύτερα παιδιά της είχαν φύγει από το σπίτι, νοίκιασε τον επάνω όροφο σε μια τάξη νηπιαγωγείου Montessori και έμενε κάτω με τη Han. Δεν της άρεσε, και για ένα διάστημα οι δυο τους μετακόμισαν στα διαμερίσματα της Erasmuslaan απέναντι, από όπου μπορούσε ακόμη να βλέπει το σπίτι της και τα παιδιά να παίζουν στον κήπο του. Το 1936 μετακόμισε πίσω.

Έρωτας, γράμματα και μια όψιμη ζωή μαζί

Ο Rietveld και η Schröder ήταν συνεργάτες στη δουλειά και, για περισσότερα από σαράντα χρόνια, ερωτευμένοι. Ο Rietveld παρέμεινε παντρεμένος με τη σύζυγό του, Vrouwgien, με την οποία απέκτησε έξι παιδιά. Ακόμη και σε προχωρημένη ηλικία, συνέχιζε να στέλνει στην Truus γράμματα, κάρτες και σημειώματα, συχνά υπογεγραμμένα με τα αρχικά I.L.Y.R., για το «I love you, Rietveld».

Στη μεγάλη έκθεση του De Stijl στο Stedelijk Museum του Άμστερνταμ το 1951, το έργο συνοδευόταν από μια πινακίδα που έγραφε «Rietveld and Schröder». Αφού πέθανε η Vrouwgien το 1957, ο Gerrit μετακόμισε στο σπίτι στην Prins Hendriklaan. Ήταν 68 ετών και η Truus 67 όταν κατάφεραν επιτέλους να ζήσουν μαζί.

Μετά τον Rietveld

Ο Rietveld πέθανε το 1964. Η Truus Schröder πέρασε τα επόμενα χρόνια συγκεντρώνοντας το αρχείο του, το οποίο θεωρούσε έργο ζωής της. Το 1970 ίδρυσε το Ίδρυμα Rietveld Schröder House για να διατηρήσει το κτίριο για τις επόμενες γενιές, και επέλεξε τον αρχιτέκτονα Bertus Mulder, που είχε συνεργαστεί με τον Rietveld, για να το αποκαταστήσει.

Πέθανε το 1985 και θάφτηκε δίπλα στον Rietveld στο Bilthoven· χρόνια αργότερα, τα παιδιά του τον μετέφεραν στο Utrecht. Το ίδρυμα ανέλαβε το σπίτι, η αποκατάσταση ολοκληρώθηκε και το Centraal Museum άρχισε να το ανοίγει στο κοινό το 1987. Το 2000 εντάχθηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Το αρχείο που μπορείτε ακόμη να διαβάσετε

Το αρχείο που συγκέντρωσε η Schröder φροντίζει σήμερα το Centraal Museum: περίπου 2.000 σχέδια, 2.000 φωτογραφίες και 3.800 γράμματα, σχεδόν όλα ψηφιοποιημένα. Το 2024, για τα εκατό χρόνια του σπιτιού, γράμματα της Schröder προς την κόρη της Han που μελετήθηκαν πρόσφατα έγιναν η βάση μιας βιογραφίας του σπιτιού, η οποία έδωσε τη δική της αφήγηση για το πώς σχεδιάστηκε και πώς κατοικήθηκε.

Αυτή είναι η ιστορία στην οποία βυθίζεστε κατά την επίσκεψή σας. Η πολυμεσική ξενάγηση χρησιμοποιεί ηχητικά αποσπάσματα για να φέρει και τους δύο μέσα στα δωμάτια, και μόλις μάθετε για το γραφείο, το δωμάτιο με τα όμορφα γκρι και τα πάνελ που έκλειναν κάθε βράδυ, το σπίτι διαβάζεται λιγότερο σαν αρχιτεκτονικό διάγραμμα και περισσότερο σαν αυτό που ήταν: ένα οικογενειακό σπίτι χτισμένο γύρω από την ιδέα μιας γυναίκας για το πώς να ζει κανείς.

Τι να προσέξετε κατά την επίσκεψή σας

Η γνώση της ιστορίας αλλάζει αυτό που παρατηρείτε στο σπίτι. Στο ισόγειο, θυμηθείτε ότι εδώ ήταν και γραφείο εργασίας, όχι μόνο κατοικία: το όνομα της εταιρείας ήταν ζωγραφισμένο στο παράθυρο πάνω από την πόρτα της εισόδου, και η Schröder και ο Rietveld σχεδίαζαν εσωτερικούς χώρους και σπίτια για πελάτες από αυτά τα δωμάτια.

Στον επάνω όροφο, σκεφτείτε τον ανοιχτό χώρο ως οικογενειακό δωμάτιο την ημέρα. Φανταστείτε τα πάνελ να σύρονται το βράδυ για να δώσουν σε καθένα από τα τρία παιδιά το δικό του δωμάτιο. Ζητήστε από το μέλος του προσωπικού στον επάνω όροφο να σας δείξει πώς κινείται ένα πάνελ ή το γωνιακό παράθυρο· εκείνη είναι η στιγμή που το σπίτι σταματά να μοιάζει με διάγραμμα και αρχίζει να μοιάζει με ένα σπίτι που λειτουργούσε.

Από τα παράθυρα του επάνω ορόφου μπορείτε να δείτε τα διαμερίσματα της Erasmuslaan απέναντι στον δρόμο, το συγκρότημα που σχεδίασαν μαζί οι δυο τους και όπου η ίδια η Schröder έζησε για λίγα χρόνια πριν επιστρέψει στο σπίτι το 1936.