Rietveld poza domem: krzesła, budynki i kolekcja

Najpierw stolarz meblowy

Rietveld urodził się w Utrechcie w 1888 roku i kształcił się w warsztacie meblarskim swojego ojca. Sam nauczył się rysunku, malarstwa i modelowania, a w latach 1906–1911 pracował jako kreślarz u utrechckiego jubilera. Do 1917 roku otworzył własny warsztat meblarski.

Jego wczesne prace nie były hołdem dla rzemiosła samego w sobie. Rietveld liczył na to, że wiele z jego mebli będzie ostatecznie produkowanych masowo, a nie wykonywanych ręcznie, i dążył do prostoty konstrukcji: standardowych desek i listew łączonych w sposób, który zdolny rzemieślnik mógłby powtórzyć. To myślenie — tania i przejrzysta konstrukcja — przewija się przez resztę jego kariery.

Krzesło czerwono-niebieskie

Krzesło czerwono-niebieskie to obiekt, który rozsławił nazwisko Rietvelda. Zaprojektował je około 1917 i 1918 roku jako ramę z niebarwionego drewna, z płaskim oparciem i siedziskiem spoczywającym na siatce cienkich listew. Każdy element zachowuje własną tożsamość: listwy biegną obok siebie i kończą się tuż za połączeniami, zamiast stykać się równo.

Na początku lat dwudziestych krzesło otrzymało kolory, od których wzięło swoją nazwę: czarną ramę z żółtymi końcówkami, czerwone oparcie i niebieskie siedzisko. Stało się jednym z pierwszych trójwymiarowych manifestów De Stijl — holenderskiego ruchu, do którego Rietveld dołączył — i jednym z najsłynniejszych krzeseł XX wieku. Rietveld nigdy nie ustalił wiążącego zestawu wymiarów ani kolorów, co jest jednym z powodów, dla których w kolekcjach na całym świecie istnieje kilka wersji.

Oglądane obok domu, krzesło jest oczywistą próbą generalną. Podobnie jak ono, każdy element domu ma własną formę, pozycję i kolor.

Dom jako punkt zwrotny

Wraz z Rietveld Schröder House, zbudowanym wspólnie z Truus Schröder w 1924 roku, meblarz stał się architektem. Dom był jednocześnie eksperymentem i manifestem, i szybko przyciągnął międzynarodową uwagę. Jednak zlecenia nadchodziły powoli. Jak ujął to sam Rietveld, prawdziwe dzieło wchodzi w konflikt z wymaganiami swojej epoki, zanim ta je zaakceptuje.

Rietveld i Schröder prowadzili swoją praktykę architektoniczną z parteru domu, projektując wnętrza i domy dla prywatnych klientów. Ich wspólne projekty z połowy lat dwudziestych obejmowały szklaną szafkę radiową i wiszącą szklaną szafkę, a także wnętrza dla jej rodziny w Amsterdamie.

Rozstanie z De Stijl i domy przy Erasmuslaan

W 1928 roku Rietveld zerwał z De Stijl i zwrócił się ku bardziej funkcjonalnej architekturze, znanej w Holandii jako Nieuwe Bouwen lub Nieuwe Zakelijkheid. W tym samym roku dołączył do CIAM, międzynarodowego kongresu nowoczesnych architektów. Od końca lat dwudziestych zajmował się budownictwem społecznym, tanimi metodami produkcji, nowymi materiałami, prefabrykacją i standaryzacją; już w 1927 roku eksperymentował z prefabrykowanymi płytami betonowymi.

Możesz zobaczyć tę zmianę, nie opuszczając Prins Hendriklaan. Naprzeciwko domu stoi blok mieszkalny przy Erasmuslaan, który Rietveld i Schröder zaprojektowali wspólnie na początku lat trzydziestych — długi, biały budynek z płaskim dachem i ciągłymi pasmami szkła. To widok z okien Schröder, która sama mieszkała tam przez pewien czas, zanim w 1936 roku wróciła do domu. To budynek prywatny, więc podziwiaj go z chodnika.

Krzesło Zig-Zag

Rietveld projektował meble przez całe życie. Najbardziej znanym dziełem z późniejszych lat jest krzesło Zig-Zag, zaprojektowane w latach 1932–1934. Nie ma ono w ogóle nóg: to cztery płaskie drewniane deski połączone w kształt litery Z za pomocą złączy na jaskółczy ogon oraz śrub lub wkrętów. Tam, gdzie krzesło Red and Blue Chair jest siatką oddzielnych elementów, Zig-Zag to jedna zgięta linia. Jest produkowane na licencji do dziś.

Osiedla mieszkaniowe, akademie i pawilony

Przez długi czas wszystkie zlecenia Rietvelda pochodziły od osób prywatnych. Dopiero w latach pięćdziesiątych mógł wprowadzić w życie swoje idee dotyczące budownictwa społecznego, w projektach w Utrechcie i Reeuwijk.

Jego reputacja odżyła po 1951 roku, gdy zaprojektował wystawę retrospektywną o De Stijl, która zawędrowała do Amsterdamu, Wenecji i Nowego Jorku. W 1958 roku Centraal Museum w Utrechcie zorganizowało jego pierwszą retrospektywę poświęconą wyłącznie architekturze. Wśród późniejszych zleceń znalazły się pawilon holenderski na Biennale w Wenecji w latach pięćdziesiątych, akademie sztuk pięknych w Amsterdamie i Arnhem oraz sala prasowa dla budynku UNESCO w Paryżu. W 1961 roku nawiązał współpracę z architektami Johanem van Dillenem i J. van Trichtem, która zaowocowała setkami domów, wiele z nich w Utrechcie.

Jeden niewielki budynek cieszy się szczególnym uznaniem. W 1955 roku Rietveld zaprojektował pawilon na międzynarodową wystawę rzeźby w Sonsbeek Park w Arnhem, by prezentować w nim małe rzeźby. Został odbudowany w ogrodzie rzeźby Kröller-Müller Museum w 1965 roku, a następnie odbudowany ponownie z nowych materiałów w 2010 roku.

Van Gogh Museum

Najczęściej odwiedzanym budynkiem Rietvelda jest ten, którego nie zdążył zobaczyć ukończonym. Rozpoczął projektowanie Van Gogh Museum na Museum Square w Amsterdamie, a budynek ukończono po jego śmierci. Został otwarty 2 czerwca 1973 roku, a jego budynki przypisuje się Gerritowi Rietveldowi i Kisho Kurokawie.

Jeśli łączysz Amsterdam i Utrecht w jednej podróży, to znakomite zestawienie: pierwszy budynek w karierze Rietvelda przy cichej ulicy Utrechtu i jego ostatnie wielkie dzieło w sercu amsterdamskiej dzielnicy muzealnej.

Uznanie po jego śmierci

Rietveld zmarł w Utrechcie 25 czerwca 1964 roku. Cztery lata później, gdy amsterdamska akademia sztuk pięknych otrzymała status akademii sztuk pięknych i wzornictwa, przemianowano ją na jego cześć na Gerrit Rietveld Academie. Truus Schröder przez lata po jego śmierci porządkowała jego archiwum — pracę, którą uważała za zadanie swojego życia. Jego syn Wim Rietveld również został znanym projektantem przemysłowym.

Centraal Museum: największa kolekcja Rietvelda

Aby zobaczyć meble Rietvelda w jednym miejscu, udaj się do Centraal Museum w Utrechcie, przy Agnietenstraat 1 w starym centrum. Znajduje się tam największa kolekcja Rietvelda na świecie: ponad 250 mebli i innych obiektów, w tym makiety i modele w skali. Jego stała kolekcja, Collection Centraal, zawsze prezentuje ikoniczne krzesła, rysunki i modele Rietvelda wraz z materiałami archiwalnymi dotyczącymi Rietveld Schröder House, a muzeum regularnie organizuje wystawy czasowe poświęcone jego twórczości.

To samo muzeum zarządza samym Rietveld Schröder House oraz kompletnym Rietveld Schröder Archive, obejmującym około 2000 rysunków, 2000 fotografii i 3800 listów, z których niemal wszystko zostało zdigitalizowane i jest dostępne online. Centraal Museum jest otwarte od wtorku do niedzieli w godzinach 11:00–17:00 i wymaga osobnego biletu, niezależnego od biletu do domu.

Dzień z Rietveldem w Utrechcie

Najprostszym sposobem, aby zobaczyć Rietvelda poza domem, jest połączenie obu miejsc w ciągu jednego dnia. Zacznij w Centraal Museum, gdy otwiera się o 11:00, i spędź godzinę wśród krzeseł i modeli, aby twój wzrok przywykł do tego, jak jego dzieła są skonstruowane. Następnie pojedź autobusem lub rowerem na wschód do Prins Hendriklaan na popołudniowe wejście do domu. Potem przejdź na drugą stronę ulicy, aby spojrzeć na Erasmuslaan apartments z zewnątrz — i w jedno popołudnie zobaczysz meble, pierwszy budynek oraz zwrot ku nowoczesnemu budownictwu mieszkaniowemu.

Jak patrzeć na krzesło Rietvelda

Niezależnie od tego, czy zobaczysz jego krzesła w Centraal Museum, czy na fotografiach, warto zwrócić uwagę na kilka rzeczy. Po pierwsze, połączenia. W Red and Blue Chair listwy krzyżują się i biegną obok siebie, zamiast spotykać się w równym narożniku — to typ połączenia nazywany dziś często połączeniem Rietvelda. Każdy element jest utrzymywany na miejscu, ale pozostaje widocznie oddzielony.

Po drugie, relacja między obciążeniem a podparciem. W Red and Blue Chair oparcie przejmuje ciężar siedzącego i jednocześnie podtrzymuje podłokietniki, a rozróżnienie między tym, co niesie, a tym, co jest niesione, zostaje celowo zatarte. Rietveld poprosił nawet rzemieślników, którzy je zbudowali, aby pod siedziskiem umieścili werset niemieckiego poety Christiana Morgensterna.

Po trzecie, kolor. W wersjach malowanych czarna rama cofa się, a kolorowe płaszczyzny zdają się unosić, dlatego krzesło wygląda niemal przezroczyście na ciemnym tle. Gdy już zobaczysz ten efekt, wypatruj go ponownie w domu, gdzie kolorowe linie na fasadzie są zestawione z bielą i szarością w ten sam sposób.

Krzesła Rietvelda w domu

Dom i meble należą do siebie. Rietveld był najpierw twórcą mebli, a dopiero potem architektem, a wiele elementów wyposażenia domu zostało zaprojektowanych wspólnie z Schröder jako część budynku. Wersja Red and Blue Chair została później umieszczona w samym domu, gdzie jej czarna rama niemal zanika na tle ciemnej podłogi, a kolorowe płaszczyzny zdają się zawieszone w powietrzu. Widok krzesła i wnętrz razem sprawia, że związek między nimi łatwo uchwycić.